Mál og læsi: Áætl­un um fyr­ir­lagn­ir skimana, stöðu- og fram­vindu­prófa

EFI–2 málþroskaskimun er ætlað að finna þau börn sem víkja mest frá meðalfærni jafnaldra í málskilningi og máltjáningu. Með málskilningsþætti er kannaður t.d. skilningur á stærða- og fjöldahugtökum, litaheitum, óyrtum orðaforða og yfirhugtökum. Einnig skilningur á neitunarsetningum og setningum sem tengjast tímaröð. Áhrif vinnsluminnis eru líka könnuð. Með máltjáningarþætti er kannaður t.d. almennur virkur orðaforði, rétt notkun talna- og litaheita, setninga- og beygingarmyndun (nt, þt, et, ft), rökvísi og samhengi í tjáskiptum. Allir þættir EFI–2 reyna jafnframt á einbeitingu og félagslega færni í samskiptum en þessir þættir geta haft áhrif á niðurstöður (Ráðgjafar- og greiningarstöð ríkisins, 2012). Niðurstöður gefa vísbendingar um hvort þörf er á íhlutun og/eða frekari athugun fagaðila.

HLJÓM-2 er skimun sem er ætlað að meta hljóðkerfis- og málvitund nemenda í elsta árgangi leikskólans. Skimunin er lögð fyrir í þeim tilgangi að finna þá nemendur sem eru í mögulegri áhættu á að eiga erfitt með lestrarnám þegar formleg lestrarkennsla hefst (Menntamálastofnun, 2020, Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, 2016a). Með HLJÓM-2 eru eftirfarandi þættir metnir: rím, samstöfur, hljóðgreining, margræð orð, orðhlutaeyðing og hljóðtenging. Skipuleggja þarf markvissa þjálfun í hljóðkerfisvitund fyrir nemendur sem mælast með slaka eða mjög slaka færni (Menntamálastofnun, 2020). HLJÓM-2 er lagt fyrir aftur að vori fyrir þá nemendur sem sýna slaka eða mjög slaka færni í fyrirlögn að hausti.

Hæfnirömmum í íslensku er ætlað að styðja við framfarir barna í íslensku. Rammarnir frá Miðstöð menntunar og skólaþjónustu skiptast í fjögur hæfnisvið: tjáningafærni, hlustunarskilning, hljóðkerfisvitund og læsi (Halldóra Sigtryggsdóttir, Saga Stephensen, Þorbjörg Halldórsdóttir og Sigríður Ólafsdóttir, 2021). Leikskólar í Kópavogi hafa val um að nota hæfnirammana frá Miðstöð menntunar og skólaþjónustu eða rammanna sem voru unnir í Kópahvoli.

LANIS er skimunarlisti sem skimar fyrir frávikum í tali og málþroska þriggja ára barna (2;9-3;9 ára). Listinn er fylltur út af foreldrum annars vegar og leikskólakennurum hins vegar. Markmiðið með LANIS er að bera kennsl á börn við þriggja ára aldur sem eiga í erfiðleikum með að tjá sig og læra tungumál. Með því opnast möguleiki á viðeigandi markvissri örvun í tæka tíð en vitað er að miklar framfarir eru í málþroska barna milli þriggja og fimm ára aldurs. Áreiðanlegt og réttmætt skimunartæki eins og LANIS, sem foreldrar og leikskólakennarar geta nýtt til að kanna tal og málfærni þriggja ára barna, hefur ekki verið aðgengilegt áður.

Tilgangur LANIS er að bera tímanlega kennsl á leikskólabörn sem eiga í erfiðleikum með að tjá sig til þess að unnt sé að veita þeim þann stuðning sem þau þarfnast og draga um leið úr þeim neikvæðu áhrifum sem slíkir erfiðleikar geta haft í för með sér. Erfiðleikar í tjáskiptum leikskólabarna geta haft neikvæð áhrif á síðari lestrartileinkun þeirra, námsframvindu, félagsfærni, líðan og tilfinningaþroska. Mikilvægt er að bregðast við fljótt og vel við niðurstöðum með viðeigandi inngripi innan heimilis og í leikskóla. Ef slíkt inngrip skilar ekki merkjanlegum framförum er rétt að vísa þeim börnum í frekari athugun hjá talmeinafræðingi.

Með Lesskimun fyrir 1. bekk er skimað fyrir vísbendingum um umskráningarfærni og lesskilning. Þetta er gert með því að skoða forspárþætti sem gefa vísbendingar um hvernig lestrarnámið muni ganga. Forspárþættirnir sem skoðaðir eru í lesskimuninni eru bókstafaþekking, hljóðkerfisvitund, orðaforði og málskilningur. Rannsóknir hafa sýnt sterka fylgni á milli hljóðkerfisvitundar og lestrarerfiðleika og því er mjög mikilvægt að nota skimunartæki til að skoða færni nemenda í að skynja hljóðræna uppbyggingu tungumálsins (Steinunn Torfadóttir, Helga Sigurmundsdóttir, Bjartey Sigurðardóttir og Ásthildur Bj. Snorradóttir, 2010, Steinunn Torfadóttir, Helga Sigurmundsdóttir, Bjartey Sigurðardóttir, Ásthildur Bj. Snorradóttir, Jóhanna Ella Jónsdóttir og Sigurgrímur Skúlason, 2011).

Með lesfimiprófi Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu er færni nemenda í sjálfvirkum, nákvæmum og fyrirhafnarlausum lestri metin. Prófið er staðlað og veitir upplýsingar um stöðu í lesfimi út frá viðmiðum frá Miðstöð menntunar og skólaþjónustu (Guðbjörg Rut Þórisdóttir, Berglind Hansen, Auðun Valborgarson og Sigurgrímur Skúlason, 2024).

Lesskilningspróf Matsferils eru stöðluð stöðu- og framvindupróf sem er m.a. ætlað að afla upplýsinga um stöðu og þróun lesskilnings nemenda. Niðurstöðurnar gefa vísbendingar um að hve miklu leyti nemandinn er fær um að nýta sér lestur og málskilning til að tileinka sér innihald texta og njóta ávinnings af lestri í mismunandi tilgangi. Prófið er lagt fyrir að vori (Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. 2026. Stöðu og framvindupróf í stærðfræði og lesskilningi: Handbók.). Til að fylgjast markvisst með stöðu og framvindu í lesskilningi á milli ára, skal leggja prófin fyrir alla nemendur í 4.-10. bekk í grunnskólum Kópavogs.

Stuðningspróf Lesferils geta gefið vísbendingar um veikleika í lestrarferli nemenda og er mikilvægt að nýta niðurstöður á markvissan hátt og skipuleggja lestrarkennslu og -þjálfun í þágu nemenda.

Lestur orðleysa er próf sem gefur vísbendingar um þekkingu nemandans á tengslum bókstafs og hljóðs sem er mikilvæg forsenda umskráningar og sjónræns orðaforða. Ef niðurstöður úr þessu prófi gefa til kynna veikleika þarf að skoða þekkingu á tengslum bókstafs og hljóðs, þ.e. hversu sjálfvirk og nákvæm umskráningin er (Guðbjörg Rut Þórisdóttir o.fl., 2024). Þá skal leggja stafakönnun fyrir nemandann.

Stuðningspróf Lesferils geta gefið vísbendingar um veikleika í lestrarferli nemenda og er mikilvægt að nýta niðurstöður á markvissan hátt og skipuleggja lestrarkennslu og -þjálfun í þágu nemenda.

Þegar nemendur eru með mælitölu á bilinu 1 - 7 í lesfimiprófi þarf að skoða sjónrænan orðaforða. Ef niðurstöður sýna veikleika á þessu sviði þarf að leggja aukna áherslu á að efla sjálfvirkni í lestri orðmynda, t.d. með endurteknum lestri (Guðbjörg Rut Þórisdóttir o.fl., 2024).

Milli mála er staðlað málkönnunarpróf sem mælir aldurstengdan námsorðaforða nemenda á íslensku. Niðurstöður gefa vísbendingar um stuðningsþarfir nemenda og hversu mikið þeir skilja af því sem fram fer í kennslustundum. Prófið er lagt fyrir nemendur sem hafa verið í skóla á Íslandi í að minnsta kosti tvö ár (Miðja máls og læsis, [án ártals]).

Með stafakönnun er hægt að afla upplýsinga um þekkingu nemenda á heitum og hljóðum bókstafanna og hvort þeir geti ritað bókstafatáknin. Þekking á tengslum bókstafa og hljóða og sjálfvirkni í umskráningu er mikilvæg forsenda árangurs í lestrarnámi. Þegar nemendur geta án umhugsunar nefnt hljóð bókstafa hratt og af nákvæmni hafa þeir náð tökum á umskráningu og þegar þeir geta án umhugsunar skrifað bókstafstákn fyrir heiti eða hljóð bókstafa hafa þeir náð tökum á skráningunni.

Í 1. bekk grunnskóla skal leggja stafakönnun fyrir í upphafi skólaárs og þegar kennari hefur lagt inn alla bókstafi. Leggja skal stafakönnun fyrir í þriðja sinn í lok maí fyrir þá nemendur sem ekki hafa náð tökum á tengslum bókstafa og hljóða að lokinni stafainnlögn.

Þegar stafakönnun er lögð fyrir elsta árgang leikskólans er það gert í þeim tilgangi að kanna þekkingu nemenda á bókstöfum og hljóðum þeirra. Í þeim tilvikum þar sem markviss kennsla bókstafa og hljóða fer fram í leikskólum er gott að nota stafakönnun til að meta árangur af kennslunni.

Markmiðið með stöðumati er að draga fram styrkleika, kunnáttu og fyrri reynslu nemenda með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn í þeim tilgangi að skipuleggja og laga kennslu sem best að þörfum þeirra. Með stöðumati má skoða tungumál og reynslu, læsi og talnaskilning.